terug

Bord

Collectie: Zeeuws Museum

  • De Zweed Christiaan Schooneman was de eerste stuurman op het VOC-schip Vrijburg van de Kamer van Zeeland. In de zomer van 1756 arriveerde de Vrijburg in Kanton.[1] Schooneman bestelde een serie borden met een voorstelling van zijn schip. Hetzelfde deed de kapitein, Jacob Rijzik (1723-1787). Die borden zijn identiek, alleen de inscriptie is aangepast.[2] Schooneman keerde vanuit Kanton terug naar Batavia waar hij op 13 november van dat jaar overleed. Veel plezier van zijn mooie borden heeft hij helaas dus niet gehad. Rijzik verging het beter. Hij was het volgende jaar terug in Kanton en bestelde waarschijnlijk bij dit tweede bezoek een koffie- en theeservies met de familiewapens van hemzelf en zijn vrouw Anna Schippers (?,1792). Zijn eigen wapen bestaat uit drie twijgen (rijsen), het wapen van zijn vrouw is een driemaster, veel kleiner, maar toch zeer verwant aan de Vrijburg op deze borden. Na een carrière bij de Zeeuwse admiraliteit vestigde Rijzik zich als een rijk man in Brielle.

    Chinees porselein met een portret van een schip is tamelijk zeldzaam. Voorbeelden die dateren van vóór deze borden, zijn bekend op punchkommen. Het Zweedse schip Calman is geportretteerd op een kom uit 1742, er is een schoteltje bekend uit circa 1745 met een Europees schip van terzijde gezien en een kom uit 1755 heeft drie verschillende gezichten van een en hetzelfde schip.[3] In 1747 werd een serie kommen gemaakt met voorstellingen van het schip Haeslingfield dat zware schade opliep in een storm in 1743. In dit geval is de tekening van James Beech die als voorbeeld diende, bekend.[4] Het portretteren van een schip op porselein zou pas in het laatste kwart van de 18de eeuw echt populair worden. Dat er porselein met de voorstelling van een schip bestond vóór Rijziks en Schoonemans bestelling is belangrijk. De porseleinwinkels waar de Europese kooplieden hun souvenirs kochten en speciale bestellingen plaatsten, hadden voorbeelden van hun werk uitgestald. Het ligt voor de hand dat Rijzik en Schooneman een stuk porselein met een schip gezien hebben dat hen inspireerde de borden te bestellen.

    In de literatuur wordt steeds verondersteld dat Rijzik en Schooneman een prent of tekening van het schip leverden voor de porseleinschilder. Maar dat is nog maar de vraag. Bij de genoemde punchkommen is door de manier waarop het schip op de kom is geschilderd steeds duidelijk dat de porseleinschilder een Europees voorbeeld gebruikte.[5] Bij de Schooneman-Rijzik borden is dat minder evident. De verhoudingen van het schip zijn niet helemaal juist. Het achtersteven is iets te groot weergegeven en de voorplecht iets te laag.[6] Deze vergissingen zijn ook mogelijk bij het kopiëren van een voorbeeld, maar liggen meer voor de hand bij het tekenen ‘naar het leven.’ Juist in deze tijd begon de bloei van de Chinese schilderateliers die zeer accurate voorstellingen schilderden van Kanton en omgeving, de plekken waar de Europese kooplieden kwamen.[7] Een zeer nauwkeurige weergave van de actuele werkelijkheid was essentieel bij deze schilderingen om ze met succes te kunnen verkopen. Mogelijk beschikte de schilder in zijn atelier over een generiek voorbeeld van een Europees schip (een Europese prent of een eigen schets), dat hij afwerkte door details toe te voegen die hij ter plekke, naar het leven dus, tekende. Opmerkelijk bij de Vrijburg is bijvoorbeeld de verticale baan halverwege de romp van het schip. Het stelt de ‘entrance steps’ voor, kleine treden op de romp van het schip waarlangs je vanuit een sloep naar boven en aan boord kon klimmen. De worsteling van de Chinese schilder om dit detail weer te geven, duidt ook eerder op het werken ter plekke dan op het kopiëren van een voorbeeld van een Europese tekening van iemand die zich in deze materie beter thuis voelde.

    Tot het repertoire van de Chinese schilders behoorde ook de ankerplaats voor de Europese schepen, Whampoa. Probleem was wel dat de schepen in Whampoa hun mast moesten neerlaten – een maatregel die moest voorkomen dat de schepen zonder belasting te betalen weg konden varen. Een Chinese schilder kon dus op bestelling een Nederlands schip schilderen, maar hij moest zeilen en tuigage baseren op wat hij kon zien als de schepen aankwamen of vertrokken.

    Op de Chinese schilderingen komen grote aantallen - in hoofdzaak Chinese - schepen voor die vaak op dezelfde manier zijn geschilderd: een zijaanzicht waarbij het schip precies recht in het beeld ligt, met heldere contouren en in duidelijke lijnen gedefinieerde details. De overeenkomst in de manier waarop de Vrijburg is geschilderd met dit Chinese werk is het duidelijkste te zien in Chinese albumbaden met schepen. Deze zijn helaas pas bekend uit het eind van de 18de eeuw, maar zij zijn een voortzetting van de schilderstijl die in Rijzik en Schoonemans tijd opkwam.[8]

     

    [1] J. Kroes, Chinese armorial Porcelain for the Dutch market; Chinese porcelain with Coats of Arms of Dutch Families, The Hague/ Zwolle, 2007, nr. 163.

    [2] Andere borden bevinden zich in het Rijksmuseum (Rijzik, d. 22,7 cm., C.J.A. Jörg, Chinese Ceramics in the Collection of the Rijksmuseum, Amsterdam; the Ming and Qing dynasties, Londen/ Amsterdam, 1997, nr. 340), het British Museum (Schoonhoven, d. 22,8 cm., R. Krahl en J. Harrison-Hall, Ancient Chinese trade ceramics from the British Museum, London, Taipei, 1994, nr. 26) Guimet (Rijzik, 38,2 cm., naar rechts, M. Beurdeley, Porcelaine de la Compagnie des Indes, Fribourg, 1962, coll.pl. XII, V&A (Ryzik, zonder maat, naar rechts, inv.nr. C. 376-1926) en het Metrpolitan Museum New York (Ryzik, geen maten, inv.nr. 40.15.2). Zie Jörg 97, nr. 340 voor andere exemplaren in niet museale collecties.

    [3] F. en N. Hervouet, La porcelaine des Compagnies des Indes à décor occidental, Parijs, 1986, nr. 2.12, p. 40, 2.18 p. 42 en 2.33, p. 43.

    [4] T. Canepa en J. Welsh, European scenes on Chinese art, Londen, 2005, nr. 16, p. 77.

    [5] Nog een voorbeeld uit ca. 1730 in Museum Boijmans: ‘Geluckig arrivement’ drie schiepen van achteren gezien ook zeer naar gravure, zie Hervouet 2.1 p. 40.

    [6] Vriendelijke mededeling Jeroen van der Vliet, conservator Rijksmuseum Amsterdam, ook over de ‘entrance steps’.

    [7] R. van der Poel, ‘China back in the frame; an early set of three Chinese export harbor views in the Rijksmuseum’, The Rijksmuseum Bulletin 61/3 (2013), pp. 277-293.

    [8] A. Lo e.a., Chinese export paintings of the Qing period in the British Library, Guangdong, 2012, Deel VI.

  • Log in om uw reactie achter te laten. Inloggen kan pas nadat u zich als gebruiker heeft aangemeld

Soortgelijke stukken