terug

Kom

Collectie: Zeeuws Museum

  • Deze Chinese kom is beschilderd in Europa. Beschilderen van wit of spaarzaam gedecoreerd Chinees porselein nam in Europa een vlucht na ca. 1700 toen gekleurd Chinees porselein in grote hoeveelheden op de markt kwam. Kleuren op het glazuur aanbrengen is relatief eenvoudig en Europese ondernemers zagen een mogelijkheid voorwerpen te produceren die konden concurreren met het nieuwe modieuze gekleurde porselein uit China. Dit zogenoemde overgedecoreerde porselein is er in verschillende kwaliteiten. De eenvoudigste stukken zijn snel geproduceerd seriewerk, maar deze kom behoort tot een kleine groep bijzonder fraaie exemplaren. De vogels en de geit in een landschap zijn met grote zorg en met fijne penseelstreek geschilderd. Decoraties van deze kwaliteit zijn bekend uit Duitsland. Daar beschilderden Hausmaler, zelfstandige keramiekdecorateurs, faience, Duits porselein en soms ook Chinees porselein. Ignaz Preisseler is de bekendste naam. Hij werkte echter in zwart, soms aangevuld met goud, wat de toeschrijving van deze kom aan zijn hand niet vanzelfsprekend maakt.

    Nederland was ook een belangrijk centrum voor het beschilderen van Chinees porselein. De kennis was aanwezig in de pottenbakkerijen in Delft en andere steden. Chinees en Japans porselein arriveerde hier in Nederland en het is begrijpelijk dat ondernemers in Nederlandse steden mogelijkheden aangrepen om meer met het porselein te verdienen door het te voorzien van een extra decoratie. Waarschijnlijk werkte de vraag naar kostbaar veelkleurig Japans porselein en de daarmee samenhangende hoge prijs als een katalysator. Er viel geld te verdienen met schilderingen in Japanse stijl op wit Chinees porselein. Dat dit in Nederland beschilderde porselein gewaardeerd werd, blijkt wel uit vermeldingen ervan in grote buitenlandse collecties. De duc d’Orleans had volgens zijn boedelbeschrijving uit 1723 ‘six tasses et six soucoupes porcelaine de Saxe, peinte en Hollande’.[1] De inventaris van de duc de Bourbons uit 1740 bevat: ’deux pots à tabao de porcelaine de la Chines repeinte en Hollande’.[2] Porseleinschilders uit Nederland hadden blijkbaar een reputatie.

    Het lijkt erop dat aan het begin van de 18de eeuw één atelier zich toelegde op bijzonder fraai en gedetailleerd schilderwerk, dat eigenlijk geheel losstaat van Japanse of Chinese voorbeelden. Het werk wordt wel aangeduid als de ‘fine European decoration’.[3] Sommige stukken van deze groep zijn gedateerd. Een kan met een alliantiewapen van Maria Leeser en Willem Butler werd in 1724 beschilderd ter gelegenheid van hun huwelijk. De kan heeft aan de ene zijde een decor van vogels bij een boom, verwant aan deze kom, aan de andere zijde de twee wapenschilden en een bloemenkrans.[4] Een bord met het wapen van keizer Karel VI van Oostenrijk heeft een zeer fijn geschilderde dubbele adelaar in het plat. De rand heeft bloemen zoals ook op de eerder gemelde kan.[5] Het bord behoorde tot de porseleincollectie van August de Sterke en is in Dresden in 1721 geïnventariseerd. Karel besteeg in 1719 de troon en dus kan dit bord heel precies worden gedateerd. Een kom die zeer vergelijkbaar is aan dit exemplaar in het Zeeuws Museum, is – zeer uitzonderlijk – op de bodem voorzien van een Chinees merk met de datering 1721.[6] Weer zijn fijn geschilderde vogels gecombineerd met zware, plastische bloemen. De verwantschap van de kom in Middelburg met deze drie gedateerde stukken wijst op een datering rond 1720. Vorm van de kom en voetring komen hier goed mee overeen.

    De grote plastische bloemen zijn in het verleden vaak toegeschreven aan het werk van Duitse Hausmaler uit Neurenberg. Er zijn aanwijzingen voor de aanwezigheid van Duitse keramiekschilders in Nederland en wellicht hebben zij te maken met deze fraaie stukken met ogenschijnlijk ‘Duitse’ bloemen.[7] Het is opvallend dat de ‘Duitse’ bloemen in de Zeeuwse kom ontbreken, maar dat vogels sterk verwant zijn. De porseleinschilder lijkt voor de vogels op de Zeeuwse kom goed gekeken te hebben naar het werk van Nederlandse tekenaars. Vooral met het werk van Herman Henstenburgh (1667-1727) is het zeer verwant.[8] Het kleurrijke werk en het opbouwen van de schildering in kleine toetsen komen overeen. De op een tak zittende omkijkende vogel komt in zijn werk voor, evenals de zich omdraaiende haan. Een hanengevecht is in Henstenbrughs werk echter nooit een hoofdonderwerp – dat is juist weer een thema dat in Japans porselein voorkomt. Het lijkt erop dat de porseleinschilder hier elementen uit het werk van Henstenburgh gebruikt heeft om een Japans aandoende – en dus modieuze - voorstelling te schilderen.

     

    [1] J. Ayers e.a., Porcelain for Palaces; the fashion for Japan in Europe (tent.cat. British Museum), Londen, 1990, p. 41.

    [2] D.F. Lunsingh Scheurleer, Chine de Commande, Londen, 1974, p. 179.

    [3] H. Espir, European Decoration on Oriental Porcelain 1700-1830, Londen, 2005, Hoofdstuk. 4, pp. 115-148.

    [4] Espir pp. 116-119.

    [5] Espir pp. 119 en afb. 8, p. 121.

    [6] Espir afb. 12 en 13 pp. 124. Voor een andere verwante en 1724 gedateerde kom met het merk ‘FM’, zie G.E. Pazaurek, Deutsche Fayence- und Porzellan-Hausmaler, Leipzig, 1925, Deel 1, afb. 173, p. 213

    [7] Espir p. 115. Voor een theepot met dergelijke bloemen én fijn geschilderde vogels: W.R. Sargent, Treasures of Chinese export ceramics from the Peabody Essex Museum, Salem, 2012, nr. 278.

    [8] Met dank aan Robert Jan te Rijdt, prentenkabinet Rijksmuseum. Herman Henstenburg (1667-1726) was een leerling van Johannes Bronckhorst (1648-1727). Hermans zoon Anton werkte in dezelfde stijl als zijn vader. De vogels van deze drie tekenaars zijn sterker verwant met de vogels op de kom dan het tekenwerk van enige andere Nederlandse vogeltekenaar. Hun werk was gedurende de gehele 18de eeuw geliefd.

  • Log in om uw reactie achter te laten. Inloggen kan pas nadat u zich als gebruiker heeft aangemeld

Soortgelijke stukken