terug

Kom

Collectie: Museum Arnhem

  • collectie: Museum Arnhem

    Deze kom is om twee redenen bijzonder.[1] In de eerste plaats behoort hij tot het fraaiste Kraakporselein dat bekend is. De wanden zijn dun, het porselein stralend wit, de vorm strak met de mooie accolade-vormige lip, de schildering fijn en spontaan in verschillende tinten blauw en het glazuur heeft de juiste glans.

    Maar de kom is vooral ook bijzonder door het decor op het plat: een wapenschild met een 7-koppig monster, een hydra, en daarachter de banderol met het opschrift ‘sapienti nihil novum’, voor de wijzen is niets nieuw. De kom maakt deel uit van een kleine groep van zes stukken en één scherf die tot nu toe bekend zijn en dit decor hebben.[2] Een kom met dit motief moet in 1638 in Nederland zijn geweest, want toen schilderde Heda een stilleven waarin zo’n kom een prominente plek heeft. In het midden van de eeuw moet een dergelijke kom ook in Iran zijn terechtgekomen, want er bestaat een nauwkeurige navolging in Iraanse aardewerk. Hoe het motief te duiden, staat nog steeds niet vast. De hydra was een bekend wezen in de klassieke mythologie en de bijbel. Hercules versloeg de hydra van Lerna en in het boek Openbaringen is sprake van een zevenkoppig monster. In de 16de eeuw is de hydra dikwijls als beeldelement gebruikt. De Spaanse koningen Philips II en III werden als overwinnaar van de hydra afgebeeld bij blijde intochten in de 16de en vroege 17de eeuw. Eerder had de Franse koning Henri IV zich ook al op deze manier laten afbeelden op een prent. Op een scherf van 17de-eeuws faience uit Albisola staat de hydra als decoratief element, dus zonder zo’n weloverwogen boodschap, afgebeeld.[3] Van verschillende families is bekend dat een hydra hun familiewapen sierde. De Bijbelse hydra die wordt vertrapt door Maria siert de gevel van de Sint Paul kerk in Macao, gebouwd in de jaren 1620-1627 – ook daar was het motief dus gangbaar.

    Nooit wordt echter de combinatie van de spreuk ‘niets is nieuw voor de wijzen’ gevonden in combinatie met de hydra. Recent is erop gewezen dat het beeld van de hydra met zijn klassieke en Bijbelse associatie niet alleen vanuit politieke en religieuze doelen kon worden gebruikt. De hydra was ook van betekenis in de wereld van geleerde-verzamelaars. Met het bestaan van draken, waartoe de hydra werd gerekend, werd rond 1600 nog terdege rekening gehouden. Geleerden correspondeerden en publiceerden hierover. In verschillende kabinetten waren opgezette hydra’s en andere monsters te zien. Zoveel nieuw materiaal werd in deze jaren uit alle delen van de steeds beter ontsloten wereld aangevoerd, dat het moeilijk was te bepalen wat echt en wat fantasie was. Een open blik was vooralsnog vereist. Deze houding wordt precies benoemd in de spreuk ‘voor wijze mensen is niets nieuw’. Deze porseleinen kom is daarmee het ideale verzamelaarsobject geworden: het verbeeldt het meest fantastische – nieuwe - van de natuur: de hydra en het fraaiste en nieuwste dat alleen in het onbereikbare binnenland van China door mensen gemaakt kon worden: porselein.

    De kwaliteit van porselein en schilderwerk en de uitvoering van motief en inscriptie verschillen nogal van object tot object in de groep van zes. Of het één bestelling is geweest, is de vraag. De meeste stukken worden 1600-1620 gedateerd. Op grond van de zeer fijne kwaliteit lijkt voor dit stuk een datering aan het eind van de 16de eeuw op z’n plaats.

     

    [1] Gepubliceerd in s. Hartog, Pronken met Oosters porselein, Zwolle, 1990, nr. 16, pp. 44-45. Recente literatuur over porselein met dit decor: W.R. Sargent, Treasures of Chinese export ceramics from the Peabody Essex Museum, Salem, 2012, nr. 25, pp.101-103, T. Canepa, Silk, Porcelain and lacquer; China and Japan and their trade with Western Europe and the New World, 1500-1644; a survey of documentary and material evidence (proefschrift Universiteit Leiden), 2015, pp. 268-272. L. Jarman, ‘Heda’s hydra; on the enigmatic hydra motif on Chinese blue and white porcelains, as in Willem Claesz Heda’s still life of 1638’, Aziatische Kunst 46/1 (2016), pp. 10-18.

    [2] Canepa p. 269 en Jarman p. 12.

    [3] Rijksmuseum KOG 1696, BR 126.

  • Log in om uw reactie achter te laten. Inloggen kan pas nadat u zich als gebruiker heeft aangemeld

Soortgelijke stukken