Achtergrond

Een porseleinen atlas van Amsterdam

Sinds anderhalf jaar staat in een salon op de bel-etage van het Cromhouthuis aan de Herengracht in Amsterdam een achttiende-eeuwse vitrinekast stil te pronken. Wat de kast vooral bijzonder maakt is de inhoud: 36 porseleinen borden versierd met Amsterdamse stadsgezichten. In een artikel gepubliceerd in het tijdschrift Vormen uit Vuur (september 2018), doen Laurien van der Werff, Thijs Boers en Jan van Campen verslag van hun onderzoek naar deze bijzondere borden. Hun ontdekkingen worden ook hier op aziatischekeramiek.nl gepresenteerd.

 

Het achttiende-eeuwse porselein in de vitrinekast (klik hier voor meer informatie over de geschiedenis van de kast) is afkomstig uit China, terwijl de decoratie waarschijnlijk in de jaren ’70 van de achttiende eeuw in Amsterdam is aangebracht. De borden worden beschouwd als de belangrijkste voorbeelden van in Nederland beschilderd Chinees porselein uit de latere achttiende eeuw.[1] Toch was tot nog toe slechts van één bord het voorbeeld teruggevonden waarnaar de porseleinschilder gewerkt heeft.[2] Wat weten we over de geschiedenis van deze serie borden en zou het mogelijk zijn van meer borden het voorbeeld terug te vinden?

Porselein met stads- en dorpsgezichten

De borden worden in de literatuur gedateerd rond 1775.[3] Dat is aannemelijk omdat de voorliefde voor stads- en dorpsgezichten toen een hoogtepunt bereikte. Toen er vanaf 1759 in Nederland porselein werd gemaakt, werden stads- en dorpsgezichten direct een geliefd en kenmerkend decoratiemotief. Het besluit van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) in 1772 om haar opperbevelhebber prins Willem V een 400-delige servies cadeau te doen met daarop Hollandse en Indische stadsgezichten, dorpen en kastelen, gaf deze mode een extra impuls.[4] Klik hier voor meer informatie over de datering van de borden.

De opdracht werd gegeven aan de beroemde porseleinfabriek in Meissen. Particulieren volgden dit voorbeeld door zelf ook serviezen te bestellen bij de Hollandse fabrieken, zoals het in 1778 door de Dordtse regent Johan de Roo van Westmaas in Den Haag bestelde 214-delige servies. Vaak bleef het – vanwege de hoge kosten – bij een bescheidener koffie- of theeservies dat met stadsgezichten werd beschilderd.[5]

De 36 borden vormen samen een indrukwekkend geheel. Gebruikssporen ontbreken vrijwel geheel, dus mogen we aannemen dat zij als sierstukken bedoeld zijn. Aangezien er tot nu toe geen vergelijkbare exemplaren bekend zijn – noch in openbare of particulier collecties, noch in de handel – zou het kunnen zijn dat precies deze 36 besteld zijn, misschien zelfs speciaal voor deze kast. Het geheel past precies en de verschillende formaten zijn precies passend bij de hoogte van de regels.[6] Opvallend genoeg zijn enkel seculiere gebouwen afgebeeld – kerken en weeshuizen of andere aan een bepaalde confessie verbonden instellingen, ontbreken geheel.

 

Prentvoorbeelden 

De kernvraag is natuurlijk welke voorbeelden voor de borden gebruikt zijn. Het zal duidelijk worden dat de schilder zich ongetwijfeld op prenten heeft gebaseerd. Daarnaast is het duidelijk dat de gebruikte afbeeldingen niet uit één enkel boek komen, maar dat het prenten zijn uit verschillende bronnen: een prentenverzameling, oftewel ‘een atlas van Amsterdam’. Klik hier voor meer informatie over de zoektocht naar de prentvoorbeelden.

 

Op de dertig grote borden is een Amsterdams stadsgezicht te zien. Naast twee gezichten op de stad zelf[7] zijn dit steeds gezichten op specifieke bouwwerken. Met respectievelijk acht en zeven borden vormen stadspoorten[8] en torens[9] de grootste categorieën. Ook zijn vier verschillende waaggebouwen afgebeeld[10] en zijn de Beurs (binnenplaats en buitenkant) en de Korenbeurs op drie borden geschilderd.[11] Dan zijn er nog zes borden waarop uiteenlopende andere bekende of typerende bouwwerken te zien zijn.[12] Daarnaast zijn op de zes kleine borden dorpsgezichten in de buurt van Amsterdam afgebeeld.[13]

 

 

Blader via onderstaande links door de presentatie:

>> gezichten op Amsterdam (twee borden)

>> stadspoorten (acht borden)

>> torens (zeven borden)

>> waaggebouwen (vier borden)

>> beurs en de korenbeurs (drie borden)

>> uiteenlopende bouwwerken (zes borden)

>> dorpsgezichten (zes borden)

 

 

[1] H. Espir, European Decoration on Oriental Porcelain 1700-1830, Londen, 2005, p. 190.

[2] D.F. Lunsingh Scheurleer, Chine de commande, Hilversum, 1966, p. 150, afb. 280 en 281.

[3] Scheurleer 1996 (noot 2), Espir 2005 (noot 1), F.&N. Hervouet, La porcelaine des Compagnies des Indes à decor occindental, Parijs, 1986, nrs. 16.92 – 16.127.

[4] A.L. den Blaauwen, Het Meissen servies van Stadhouder Willem V, Zwolle, 1993.

[5] Dreesmann bezat ook nog enkele koffie- en theeserviezen met Amsterdamse stadsgezichten. Bijvoorbeeld het 29-delig koffie- en theeservies uit het begin van de 19de eeuw, versierd met Amsterdamse stadsgezichten (KA 8158-8174). Zie ook H. Brugman en C.C. Röell, Verzameling Amsterdam W.J.R. Dreesmann, Amsterdam, 1942-1951, 3 delen.

[6] De 6 kleine borden passen op de bovenste regel. Daarnaast zijn van de 30 grote borden er 24 identiek, terwijl er 6 zijn die een afwijkende vorm hebben en in plaats van een witte glazuur een lichtblauwe glazuur hebben.

[7] Gezicht op de Hogesluis en Amsterdam, gezien vanuit het zuiden (Amsterdam Museum, inv.nr. KA 8091) en Gezicht op Amsterdam, gezien vanuit het westen (AM, inv.nr. KA 8102).

[8] Eerste Muiderpoort (AM, inv.nr. KA 8082), Haarlemmerpoort (AM, inv.nr. KA 8090), Leidsepoort (AM, inv. nr. KA 8087), Raampoort (AM, inv.nr. KA 8089), Utrechtsepoort (AM, inv.nr. KA 8085), Weesperpoort (AM, inv.nr. KA 8084), Weteringpoort (AM, inv.nr. KA 8086) en Zaagmolenpoort (AM, inv.nr. KA 8088).

[9] Haringpakkerstoren (AM, inv.nr. KA 8076), Jan Roodenpoortstoren (AM, inv. nr. KA 8074), Montelbaanstoren (AM, inv.nr. KA 8075), Regulierstoren (Munttoren) (AM, inv.nr. KA 8073), Schreierstoren, gezien richting het IJ (AM, inv.nr. KA 8094), Schreierstoren, gezien vanaf het IJ (AM, inv.nr. KA 8068) en Toren Swych Utrecht bij de Kloveniersdoelen (AM, inv.nr. KA 8070).

[10] Regulierswaag (Boterwaag) (AM, inv.nr. KA 8083), Waag op de Dam (AM, inv.nr. KA 8080), Waag op de Nieuwmarkt (Sint-Antonieswaag) (AM, inv.nr. KA 8101) en Westerhal (AM, inv.nr. KA 8081).

[11] Binnenplaats van de Beurs (AM, inv.nr. KA 8072), Buitenkant van de Beurs (AM, inv.nr. KA 8079) en Korenbeurs (AM, inv.nr. KA 8069).

[12] Kranen in het IJ, ter hoogte van de Waalseilandgracht (AM, inv.nr. KA 8071), Nieuwe Brug (AM, inv.nr. KA 8067), Nieuwezijds Herenlogement (AM, inv. nr. KA 8092), Oude Stadhuis (AM, inv. nr. KA 8078), ’s Lands Zeemagazijn (AM, inv.nr. KA 8093) en Stadhuis op de Dam (AM, inv.nr. KA 8077).

[13] Gezicht op Amstelveen (AM, inv.nr. KA 8096), Gezicht op de Amstel, bij de herberg ’t Molentje (AM, inv.nr. KA 8099), Gezicht op Ouderkerk aan de Amstel (AM, inv.nr. KA 8097), Gezicht op Ouderkerk aan de Amstel, gezien bij de westoever (AM, inv.nr. KA 8100), Gezicht op Sloten (AM, inv.nr. KA 8095) en Gezicht op Sloterdijk (AM, inv.nr. KA 8098).